NADCHODZĄCE WYDARZENIA
Wydawnictwo OIKOS
Strona główna Robinia akacjowa – zagrożenie dla lasów czy niewykorzystany potencjał? (15-16/2019)
Artykuły - Robinia akacjowa – zagrożenie dla lasów czy niewykorzystany potencjał? (15-16/2019)

Przydatność robinii w zagospodarowaniu nieużytków oraz właściwości jej drewna mogą znaleźć szersze zastosowanie w leśnictwie. Koncepcja masowego wprowadzania grochodrzewu do upraw leśnych budzi jednak wątpliwości. Na pewno warto prowadzić badania tego gatunku, by w przyszłości móc lepiej wykorzystywać jego potencjał.


Pokaż/ukryj skróconą treść

Robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia), inaczej grochodrzew, w języku staropolskim zwana ostrostręczyną, to gatunek drzewa z rodziny motylkowatych (Fabaceae). Naturalny obszar jej występowania obejmuje: Appalachy, Wyżynę Ozark i Góry Oachita w Ameryce Północnej.


Po ścięciu pnia wyrastają liczne odrośla korzeniowe
Fot. Jakub Smyk (4)

Sprowadzenie robinii do Europy na początku XVII w. przypisuje się francuskiemu królewskiemu ogrodnikowi Jean’owi Robinowi, od którego nazwiska pochodzi jej nazwa gatunkowa. Początkowo sadzono ją w parkach i ogrodach botanicznych jako drzewo ozdobne. W czasach rewolucji przemysłowej zakładano jej plantacje w celu produkcji drewna opałowego. W zalesieniach na szerszą skalę była stosowana w pierwszej połowie XX w., ze względu na niewielkie wymagania wobec gleby. Stałe zwiększanie się areału lasów robiniowych jest obserwowane od drugiej połowy XX w., co wynika m.in. z jej spontanicznego wkraczania na tereny gruzowisk powstałych podczas II wojny światowej. Obecnie w Europie drzewostany robiniowe obejmują ponad połowę powierzchni zajętej przez inwazyjne gatunki drzew, co pokazuje, że jest ona szeroko rozpowszechniona. W Polsce występuje w parkach, na nieużytkach w przestrzeni miejskiej i na areałach porolnych, natomiast na gruntach typowo leśnych stosunkowo rzadko.

Charakterystyka ekologiczna
Robinia akacjowa jest drzewem dorastającym do wysokości 40 m. Zwykle wytwarza jeden pień, ale w niesprzyjających warunkach może przyjmować pokrój krzaczasty. Ma ażurową koronę, zapewniającą odporność na działanie wiatru i przepuszczającą światło do dna lasu. Jej rozbudowany system korzeniowy silnie penetruje wierzchnią warstwę gleby. W korzystnych warunkach rozrasta się nawet 1 m rocznie w kierunku poziomym i sięga do głębokości ponad 7 m. Systemy korzeniowe drzew robinii mogą się ze sobą łączyć, tworząc biogrupy osobników. Ma też wybitną zdolność wytwarzania odrośli korzeniowych.

Jako typowy gatunek pionierski jest światłożądna i rośnie szybko. Nie ma też szczególnych wymagań dotyczących odczynu i żyzności gleby. Jedynie iły i gliny są dla niej nieodpowiednie, ponieważ niedotlenienie gleby działa na nią niekorzystnie. Preferuje świeże uwilgotnienie siedlisk. Cechuje się odpornością na suszę, zasolenie gleby i zanieczyszczenia powietrza, ale jest przy tym bardzo wrażliwa na przymrozki.


W warstwie runa młodych lasów robiniowych licznie występują trawy

Nasiona robinii są stosunkowo ciężkie, więc wiatr może przenosić strąki na odległość do 100 m. Rozsiewanie na większe odległości jest możliwe dzięki zoochorii lub przemieszczaniu się nasion rzekami. Nasiona robinii mogą przelegiwać w glebie ponad 80 lat, nie tracąc zdolności kiełkowania. Zdecydowanie lepiej wrastają na powierzchniach otwartych niż pod okapem drzewostanu.

Podobnie jak inne rośliny z rodziny bobowatych robinia żyje w symbiozie z bakteriami brodawkowymi z rodzaju Rhizobium, które potrafią wiązać azot atmosferyczny. Znajduje to odzwierciedlenie m.in. w dużej zawartości tego pierwiastka w liściach. Robinia w małym stopniu wycofuje z nich składniki mineralne przed zrzuceniem. Większość trafia z opadłymi liśćmi do gleby, powodując zwiększenie w niej zawartości azotu, nawet o 75–85 kg na hektar rocznie. Po 20–30 latach jej obecności w drzewostanie robinia użyźnia glebę na tyle, że podwyższona zawartość azotu ułatwia wkraczanie kolejnym, bardziej wymagającym gatunkom. Z drugiej strony robinia oddziałuje niekorzystnie na inne rośliny, wydzielając do środowiska z opadającymi liśćmi związki allelopatyczne. Pełni też inne role biocenotyczne. Wytwarzany przez jej kwiaty nektar jest pokarmem dla pszczół miodnych. Jej pnie w ciągu dnia

stanowią miejsce pobytu nietoperzy, np. karlika większego. Nie jest natomiast atrakcyjna dla ptaków jako miejsce gniazdowania ze względu na liczne ostre ciernie. Szybkie tempo wzrostu tego gatunku, niewielkie wymagania wobec gleby, zdolność rozmnażania wegetatywnego (przez odrośla korzeniowe) oraz nasiona o długim okresie żywotności sprawiają, że robinia jest silnie ekspansywna.

W Ameryce Północnej
W swojej ojczyźnie robinia rośnie na glebach szarobrunatnych. Sprzyja jej łagodny klimat. Występuje do wysokości 1500 m n.p.m. w lasach wzdłuż wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych od Florydy do Kanady. Jest także spotykana w centralnej części kontynentu. Najchętniej zasiedla luki i dominuje we wczesnych stadiach sukcesji. W pierwszych 10–20 latach życia tempo jej wzrostu jest stosunkowo szybkie.

W wieku ok. 30 lat zaczyna maleć z powodu uszkodzeń powodowanych przez szkodniki owadzie. Jednym z nich jest Olobidopsis robiniae z rodziny przyszczarkowatych, który powoduje ubytki w aparacie asymilacyjnym, zawijając brzegi liści i tworząc galasy. Z kolei Megacyllene robiniae z rodziny kózkowatych drąży korytarze w pniu i gałęziach, zaburzając gospodarkę asymilatami i wodą oraz zmniejszając wytrzymałość mechaniczną pędów. Ich żerowanie osłabia przyrosty robinii i pozwala na szybszy rozwój rosnących pod nią gatunków, np. takich jak tulipanowiec amerykański. Dlatego w ojczyźnie robinia nie osiąga dużych rozmiarów (maksymalnie 25 m) i krótko dominuje w lasach. Powyżej 50 roku życia zaczyna ustępować z drzewostanów. Żyje średnio ok. 90 lat. Pod jej okapem rozwijają się cienioznośne i silnie konkurencyjne gatunki drzew, np. klony, z którymi przegrywa w toku sukcesji. Gatunki te powodują wzrost zacienienia, co sprawia, że zyskują przewagę nad światłożądną robinią i stopniowo wypierają ją z fitocenozy. Dlatego w dojrzałych lasach stanowi ona jedynie domieszkę. Pojawia się spontanicznie w miejscach otwartych lub zaburzanych wcześniej przez ogień lub wiatr.

W Europie
W Europie robinia akacjowa znalazła korzystne warunki do rozwoju ze względu na brak naturalnych wrogów. W efekcie dorasta do wysokości nawet 40 m i może żyć do 200 lat. Na suchych i ubogich siedliskach wygrywa konkurencję z rodzimymi gatunkami. Zyskuje przewagę zwłaszcza nad drzewami ciężkonasiennymi, takimi jak dąb czy kasztan. W miejscach, w których się osiedliła, trwa stabilnie przez stosunkowo długi czas dzięki rozmnażaniu wegetatywnemu, gdyż wytwarza liczne odrośla korzeniowe. Ich powstawaniu sprzyjają także zaburzenia wywoływane przez człowieka, np. tworzenie luk, zrębów.

Areał swojego występowania robinia poszerza dzięki rozsiewaniu nasion i przede wszystkim dzięki sadzeniu. Jej liczne populacje występują na Wyspach Brytyjskich, Węgrzech, we Włoszech, Niemczech, Francji i Rumunii. Jej obecność w zbiorowiskach przyczynia się do obniżania różnorodności biologicznej. Wpływ robinii na lasy i jej funkcjonowanie w nich ma podobny charakter w całej Europie.

W Polsce
Robinia akacjowa występuje na terenie całego kraju, z największą koncentracją w woj. lubuskim. I chociaż roczna suma opadów jest u nas znacznie niższa niż w jej ojczyźnie, to nie ogranicza to jej rozwoju. Może to nawet mieć pozytywny wpływ na jej odnawianie się, ponieważ siewki robinii źle znoszą przewilgocenie gleby. Czynnikiem ograniczającym dla robinii w Polsce jest natomiast zimna wiosna. Powtarzające się mrozy powodują zniekształcenia pnia, a przymrozki późne szkodzą liściom i młodym pędom. Niekorzystne jest dla niej także niedotlenienie gleby, zacienienie i wydeptywanie oraz zalewanie lub zmiany poziomu wód gruntowych, ponieważ ograniczają wiązanie azotu atmosferycznego.

W polskich lasach robinia występuje najczęściej na siedliskach lasu mieszanego świeżego i boru mieszanego świeżego. Drzewostany z jej udziałem mają z reguły skład mieszany. Często występuje z innymi gatunkami pionierskimi: sosną zwyczajną i brzozą brodawkowatą, a w podszycie z klonami: polnym, pospolitym i jaworem oraz z lipą drobnolistną i grabem zwyczajnym. Towarzyszą jej także inne gatunki obce, np. czeremcha amerykańska, dąb czerwony lub klon jesionolistny. Konkurencję z robinią przegrywają rodzime gatunki wolno rosnące, takie jak dęby. Pod jej okapem łatwo odnawia się sosna, ale szybko ginie z powodu zacienienia. Powstawanie nowych drzewostanów robiniowych ma ograniczony zasięg z powodu niewielkiej odległości rozsiewu nasion.


W runie starszych drzewostanów robiniowych dominują gatunki azotolubne, jak np. glistnik jaskółcze ziele

Robinia ma duży wpływ na właściwości fitocenoz, w których występuje. Zachodzi to głównie przez opad liści zasobnych w azot, co przyspiesza tworzenie poziomu próchnicznego i użyźnia glebę. Podczas ich rozkładu są wydzielane substancje allelopatyczne, które powodują zmiany w składzie gatunkowym zbiorowisk. Wyrażają się one

w homogenizacji runa i zmniejszeniu się udziału rodzimych gatunków leśnych. Ich miejsce zajmują rośliny nitrofilne, np. glistnik jaskółcze ziele, przytulia czepna oraz ruderalne, np. bodziszek cuchnący, świerząbek gajowy, a także różne gatunki traw na siedliskach uboższych. Robinia sprzyja neofityzacji, o czym świadczy pojawianie się w zbiorowiskach z jej udziałem innych gatunków obcych, zwłaszcza drzewiastych, np. klonu jesionolistnego, czeremchy amerykańskiej, a z roślin zielnych niecierpka drobnokwiatowego, rdestówki powojowatej czy nawłoci. A ponieważ nie zacienia w dużym stopniu dna fitocenozy, z powodu luźnej korony i późno wytwarzanych liści, to często funkcjonują pod nią geofity wiosenne.

Inwazyjność i zwalczanie
Robinię akacjową uważa się za silnie ekspansywny gatunek inwazyjny. Jest szeroko rozpowszechniona w całej Polsce. Wydzielenia drzewostanowe, w których występuje, zajmują łącznie powierzchnię 273 tys. ha. Zaledwie w 11 nadleśnictwach w całej Polsce nie ma drzewostanów robiniowych. Kiedy pojawi się w określonym miejscu, utrzymuje się stosunkowo stabilnie dzięki dużej sile odroślowej, a próby jej usunięcia przysparzają licznych trudności.

Podejmuje się próby zwalczania tego gatunku poprzez wycinanie, obrączkowanie bądź wykonywanie oprysków chemicznych na liście i pnie. Wycinanie drzew, jako metoda na pozbycie się robinii, jest skuteczne w drzewostanach z drugim piętrem lub rozwiniętym podszytem, które ograniczają kiełkowanie nasion i wytwarzanie odrośli. Ten sposób postępowania przyniósł efekty np. podczas przebudowy drzewostanu z robinią akacjową w Lesie Bielańskim w Warszawie. Zastosowanie jednostkowych cięć robinii stworzyło tam dobre warunki wzrostu klonom rosnącym pod jej okapem. Usuwanie pojedynczych drzew, pozwalające na wyprowadzenie młodego pokolenia rosnących pod nimi gatunków, jest stosunkowo tanią formą eliminacji robinii, ale efektów można się spodziewać dopiero po ok. 40 latach.

Innym sposobem jest metoda kombinowana, stosowana na Węgrzech, która łączy zabiegi mechaniczne i chemiczne. Obejmuje ona wycięcie drzewostanu, orkę połączoną z usuwaniem korzeni oraz opryski herbicydami na pojawiające się w kolejnych latach odrosty korzeniowe. Powierzchnię taką obsadza się różnymi gatunkami topól z domieszką klonu. Pozwala to na pozbycie się robinii w krótkim czasie, ale wiąże się z dużymi kosztami. W Stanach Zjednoczonych do zwalczania robinii stosuje się niekiedy wypalanie. Konieczne jest wtedy zabezpieczenie przed niekontrolowanym rozprzestrzenianiem się ognia oraz mechaniczne lub chemiczne usuwanie odrośli pojawiających się po pożarze. Do walki z robinią nie stosuje się natomiast metod biologicznych w obawie przed niekontrolowanym rozprzestrzenieniem się szkodników czy patogenów. Istotą opisanych powyżej metod zwalczania jest stworzenie warunków do wzrostu i rozwoju gatunkom, które po osiągnięciu określonych rozmiarów ograniczą odnowieniom robinii dostęp do światła, powodując jej stopniowe wyparcie z drzewostanu.

Robinię akacjową sadzono chętnie na piaszczystych zboczach w celu ochrony przed erozją gleby

Znaczenie gospodarcze
Robinia znajduje zastosowanie w produkcji drewna na plantacjach drzew szybkorosnących, ponieważ jest gatunkiem mało wymagającym i cechuje się dynamicznym wzrostem. Jej drewno ma dobre właściwości energetyczne. Jego wartość opałowa wynosi 11,8 GJ/m3 i nadaje się do palenia bez wcześniejszego wysuszenia. Dlatego też większość pozyskiwanych sortymentów jest przeznaczana na opał. Drewno robinii charakteryzuje się ponadto walorami dekoracyjnymi, więc stosuje się je też do produkcji mebli.

Robinia to drzewo miododajne, więc jej obecność jest ważna dla pszczelarzy. Wykorzystuje się ją także w rekultywacji hałd poprzemysłowych i terenów pokopalnianych. W zalesieniach gruntów porolnych bywa stosowana do tworzenia drzewostanów przedplonowych. Pozwala na utrwalanie piasków i formowanie gleby na zboczach, chroni przed erozją wodną i wietrzną.

Przydatność robinii w zagospodarowywaniu nieużytków oraz właściwości jej drewna sprawiają, że może ona znaleźć szersze zastosowanie w leśnictwie. Jednak koncepcja masowego wprowadzania tego gatunku do upraw leśnych budzi wątpliwości ze względu na jego negatywny wpływ na środowisko oraz z powodu trudności w późniejszym zastępowaniu jej innymi gatunkami drzew. Dlatego atrakcyjność hodowlana i użytkowa robinii akacjowej jest powodem, dla którego warto prowadzić badania poszerzające wiedzę o właściwościach biologicznych i ekologicznych tego gatunku, by móc lepiej wykorzystywać jego potencjał bez wywoływania negatywnych skutków środowiskowych.

Jakub Smyk

data modyfikacji: 2019-10-15 15:04:44
Las Polski - aktualny numer
Polecamy