NADCHODZĄCE WYDARZENIA
Wydawnictwo OIKOS
Strona główna Zabytek - i co dalej, czyli jak pogodzić archeologię z gospodarką leśną (8/2019)
Artykuły - Zabytek - i co dalej, czyli jak pogodzić archeologię z gospodarką leśną (8/2019)
Las Polski - Zabytek - i co dalej, czyli jak pogodzić archeologię z gospodarką leśną (8/2019)
Zabytki ujawniane na niemal każdym kroku jak grzyby po deszczu? Jak nie doprowadzić do kolizji konieczności ochrony zabytków z interesami Skarbu Państwa w postaci zagrożenia dla dochodów z gospodarki leśnej? Jeden ze sposobów opracowano w Nadleśnictwie Zdrojowa Góra i obecnie jest on realizowany na terenie całej RDLP w Pile.
Pokaż/ukryj skróconą treść

Występowanie różnorodnych zabytków na terenach zalesionych od dawna było oczywistością i nie budziło emocji. Zwłaszcza dlatego, że odnotowywano je incydentalnie. Właścicielom czy administratorom obszarów, na których się znajdowały, ich obecność nie stwarzała większych kłopotów. Zazwyczaj były to grodziska, kurhany lub cmentarzyska kurhanowe czy też pozostałości cmentarzy z XVIII, XIX i pierwszej połowy XX wieku.

Warto stworzyć rejestr zabytków

Obowiązujące prawo nakłada na właściciela, względnie administratora terenu, na którym znajdują się zabytki, szereg powinności. Przede wszystkim (art. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków) oznacza to konieczność zabezpieczenia i utrzymania zabytku w jak najlepszym stanie. O fakcie jego istnienia właściciele terenu zostają poinformowani zazwyczaj przez urzędy konserwatorskie. Niemniej różnorodne ewidencje zabytków są przeważnie niekompletne, a problem ten dotyka szczególnie obszarów zalesionych. W rezultacie na terenach administrowanych przez Lasy wiedza o liczbie zlokalizowanych w ich granicach obiektów – elementów dziedzictwa kulturowego – przekracza często dane zgromadzone w spisach konserwatorskich.


Kopiec na granicy dawnego Nadleśnictwa Zelgniewo i pól uprawnych

W tej sytuacji, respektując obowiązujące prawo, w Nadleśnictwie Zdrojowa Góra podjęto decyzję o samodzielnym sporządzeniu listy obiektów zabytkowych podlegających jego opiece. W rezultacie różnorodne kwerendy, badania i analizy prowadzone w ciągu ostatnich kilkunastu lat przyniosły prawdziwy nawał informacji i odkryć, które diametralnie zmieniły dotychczas funkcjonujący stan wiedzy o znajdujących się tu zabytkach identyfikowanych jako elementy dziedzictwa kulturowego. Ich liczba zwiększyła się w takim stopniu, że niezbędne było stworzenie grupującej je bazy danych.

Składa się ona obecnie z trzech konsekwentnie zwiększanych części. Początkowo każda z nich powstawała jako rezultat odrębnych projektów.

Co kryją wykopaliska?

Jako pierwsza rozwijała się ewidencja stanowisk archeologicznych. Najstarsze informacje z terenów administrowanych obecnie przez Nadleśnictwo Zdrojowa Góra pochodzą z początków XX wieku. W 1901 r. A. Goetze przeprowadził badania wykopaliskowe na cmentarzysku kurhanowym (mylnie identyfikowanym jako Zelgniewo), którego relikty zachowały się do naszych czasów na terenie leśnictwa Płociczno.

Kolejne odnotowywano u schyłku XX i w początkach XXI wieku. Był to szereg domniemanych cmentarzysk kurhanowych oraz skarb przedmiotów brązowych kultury łużyckiej. Powstała w ten sposób lista liczyła niespełna 20 stanowisk archeologicznych.

Od 2010 r. na terenie nadleśnictwa realizujemy projekt badań powierzchniowych w granicach odnowień leśnych. W rezultacie tych działań ewidencja stanowisk archeologicznych na terenach zalesionych Nadleśnictwa Zdrojowa Góra liczy obecnie blisko 170 pozycji.

Obiekty historyczne w leśnictwach

Kolejne, równolegle realizowane zadanie dotyczyło tworzenia bazy danych zawierającej listę obiektów dziedzictwa historycznego na terenach Nadleśnictwa Zdrojowa Góra. W tym celu sporządzono „Ankietę historyczną obiektów Nadleśnictwa Zdrojowa Góra”, którą w 2010 r. rozesłano do każdego z podległych leśnictw (wówczas 10). Oczekiwano informacji o obiektach, które adresaci intuicyjnie łączyli z dziedzictwem historycznym. Dlatego w swym założeniu ankieta była ogólna, otwarta i zawierała dziesięć szerokich pytań. W efekcie powstał pierwszy katalog obejmujący 80 pozycji.

Każda z nich została w terenie zweryfikowana, udokumentowana fotograficznie i opisowo oraz namierzona urządzeniem GPS. Ich lista była bardzo urozmaicona, złożyły się na nią m.in. przydrożne kamienie kierunkowe z XIX w., pozostałości cmentarzy z XIX i początków XX w., bunkry z czasów II wojny światowej czy kopce wyznaczające dawne granice własności. Spis ten uzupełniono o szereg innych obiektów, obecnie łącznie jest ich już ponad sto.

Wyniki skaningu laserowego

Trzecią grupę informacji pozyskano dzięki przeglądowi udostępnionych wyników lotniczego skaningu laserowego LiDAR. Zaowocował on przede wszystkim rejestracją reliktów co najmniej kilkuset mielerzy w licznych, wielohektarowych koncentracjach oraz dokładnym zobrazowaniem układów transzei i różnorodnych stanowisk ogniowych z czasów II wojny światowej. Pozyskano w ten sposób tak dużo źródeł, że ich opracowanie będzie wyjątkowo czaso- i pracochłonne. Równocześnie trzeba pamiętać, że odkrycia dokonywane dzięki LiDAR-owi w lasach są oparte na skaningu laserowym o niewielkiej czułości na 1 m2. Trudno sobie nawet wyobrazić wyniki uzyskane po zagęszczeniu pomiarów do poziomu porównywalnego dla terenów zurbanizowanych.

Wspomniana już baza danych dotyczących szeroko pojętych obiektów wiążących się z dziedzictwem kulturowym rozrasta się w stopniu znacznie przekraczającym pierwotne oczekiwania. Nie jest ona jednak celem samym w sobie. Obecnie chcemy znaleźć odpowiedź na zasadnicze pytania: „Jak pogodzić konieczność prowadzenia gospodarki leśnej z obowiązkiem ochrony ujawnionych zabytków?” oraz „Czy i ewentualnie w jakim stopniu gospodarka leśna ma destrukcyjny wpływ na elementy dziedzictwa kulturowego?”. Nie jest to błahy problem.

Konflikt interesów?

Funkcjonowanie LP jest oczywiście oparte na zapisach ustawy o lasach. Wśród nich, w kontekście poruszanej tu problematyki, uwagę przyciągają następujące powinności: zadanie prowadzenia trwale zrównoważonej i wielofunkcyjnej gospodarki leśnej (w tym: powszechnej ochrony lasów, trwałości utrzymania lasów, ciągłości i zrównoważonego wykorzystania wszystkich funkcji lasów oraz powiększania zasobów leśnych) oraz działanie LP na zasadach samofinansowania. Lasy Państwowe są, bez wątpienia, istotną częścią gospodarki narodowej. Stąd zwłaszcza drugi z wymienionych wyżej punktów został doprecyzowany w Rozporządzeniu Rady Ministrów z 6 grudnia 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad gospodarki finansowej w PGL LP. Wśród podstawowych reguł zarządzania finansami ustanowiono m.in.: prowadzenie działalności na zasadach rachunku ekonomicznego.

Do niedawna zabytki były rejestrowane w lasach incydentalnie. W rezultacie, nawet jeśli rejon ich występowania wyłączano z gospodarki leśnej, nie miało to większego przełożenia na ekonomiczny aspekt funkcjonowania poszczególnych nadleśnictw. Skoro jednak, jak się okazuje, występują one masowo na terenach zalesionych, sytuacja ta może ulec diametralnej zmianie – zwłaszcza gdy są one rejestrowane na dużych powierzchniach. W takim przypadku bierne oczekiwanie na rozwój wypadków może się zakończyć konfliktem, w którym interesy Skarbu Państwa w postaci konieczności ochrony zabytków będą rywalizować z jego interesami w postaci zagrożenia dla dochodów uzyskiwanych tytułem prowadzenia gospodarki leśnej.

Obfitość występowania i perspektywa dalszego rejestrowania różnorodnych zabytków na terenie Nadleśnictwa Zdrojowa Góra postawiły nas w obliczu zagadnień związanych z ochroną dziedzictwa archeologicznego. Na potrzeby omawianej problematyki rejestrowane stanowiska archeologiczne podzielono na dwie grupy: obejmujące stanowiska płaskie oraz charakteryzujące się własnymi formami krajobrazowymi.

Płaskie stanowiska archeologiczne

W świetle rezultatów dotychczas prowadzonych badań należy przyjąć, że płaskie stanowiska archeologiczne występują w lasach powszechnie. Obecne szacunki wskazują, że co najmniej jedno z nich przypada statystycznie na każde 10 ha powierzchni zalesionej Nadleśnictwa Zdrojowa Góra. Przy tak masowej skali ich obecności nic nie wskazuje na to, aby gospodarka leśna miała być dla nich zagrożeniem. Przede wszystkim ich rejestracja na obszarach zalesionych jest możliwa wyłącznie w trakcie czynności związanych z odnowieniem – głównie orką (w tym orką z pogłębiaczem). Specyfika upraw leśnych powoduje rzecz jasna, że takie zabiegi gospodarcze są stosowane w swego rodzaju cyklach produkcyjnych, a więc po uzyskaniu przez drzewa wieku rębności (np. co 90–120 lat dla sosny i nawet do 150–160 lat dla drzew liściastych).



Oznacza to, o ile nie doszło do sytuacji szczególnej (zniszczenie uprawy przed uzyskaniem przez nią wieku rębności w wyniku ataku szkodników, pożaru, klęski naturalnej itp.), że obecnie rejestrowane w lasach stanowiska płaskie pozostawały nietknięte od początków XX wieku. Porównując tę sytuację do trwającego obecnie rozorywania archeologicznego dziedzictwa na terenach uprawianych rolniczo, jego część położoną na obszarach zalesionych można uznać za wyjątkowo bezpieczną. Tym bardziej że kolejna ewentualna orka na ich powierzchni jest spodziewana za ok. 100 lat – i to pod warunkiem, że do tego czasu nie zmienią się metody odnawiania upraw leśnych.

Wbrew pozorom tylko nieco inaczej sytuacja ta wygląda w przypadku stanowisk charakteryzujących się własnymi formami krajobrazowymi. Pomijając te, które w wyniku różnych badań znajdują się już w ewidencjach konserwatorskich, ich odkrycie jest możliwe w zasadzie w każdej chwili – podczas lustracji wyników lotniczego skaningu laserowego LiDAR. Oznacza to, że można je zarejestrować w drzewostanie o każdym wieku, a nie tylko – jak wspomniane wyżej stanowiska płaskie – w krótkim okresie między zaoraniem zrębu a nasadzeniem nowego lasu. Zatem mogą się one znajdować także na tych fragmentach drzewostanu, który w najbliższej przyszłości jest planowany do zrębu, a następnie do odnowienia. Zresztą zasadniczo nie ma przesłanek, aby przypuszczać, że tego typu prace mogą być większym zagrożeniem – zwłaszcza, jeśli gospodarujący mają świadomość występowania zabytków na ich terenach.

Czy prace leśne szkodzą zabytkom?

Obecnie znane relikty grobowców megalitycznych, grodzisk czy kurhanów w większości przypadków przetrwały przez tysiąclecia dlatego, że nie znajdowały się w granicach pól uprawnych, lecz rosnących od wielu pokoleń lasów. Niemniej nawet stosunkowo mało inwazyjna leśna orka może powodować uszkodzenia stanowisk omawianego typu. Dlatego, biorąc pod uwagę rozległość rejestrowanych obecnie stanowisk o własnych formach krajobrazowych (zwłaszcza pól mielerzy), a zatem i pewność, że w ich granicach będą prowadzone prace związane z gospodarką leśną, za celową uznano konieczność rozpoznania związanych z nią zagrożeń.

W lipcu 2017 r. zbadano wykopaliskowo relikty mielerza, który wraz z blisko stu innymi na powierzchni ponad 27 ha współtworzy obecnie stanowisko nr 40 w Skórce, (gm. Krajenka, pow. złotowski). Wyniki analiz radiowęglowych próbek z jego wnętrza wskazują, że węgiel drzewny wyżarzano w nim ok. 1700–1720 roku. W oparciu o dane z zachowanej mapy leśnej z 1874 r. można stwierdzić, że obecnie relikty mielerzy na badanym stanowisku porasta czwarte pokolenie lasu. Spośród nich w nasypie zidentyfikowano jedynie uszkodzenia powstałe podczas orki poprzedzającej sadzenie obecnego lasu – z 1965 roku. Było to kilka równoległych do siebie bruzd, zagłębionych od kilkunastu do dwudziestu paru centymetrów w powierzchnię gruntu. Skoro nasyp tworzyła średnio zbita warstwa piasku wymieszanego z węglami drzewnymi, to opresyjność orki leśnej należy uznać w tym przypadku za znikomą. Zakładając podobną skalę zniszczeń podczas przyszłych odnowień, relikty mielerza byłyby czytelne zapewne jeszcze po kolejnych dziesięciu pokoleniach lasu.

Oceniając tę sytuację z nieco szerszej perspektywy, można stwierdzić, że niewątpliwie w rezultacie prac prowadzonych w ramach gospodarki leśnej może dochodzić do naruszania stanowisk o własnej formie krajobrazowej, choć zapewne tylko incydentalnie uszkodzenia mają poważniejszy charakter.

Jak opracować system?


Fragment zrębu zupełnego ze zlokalizowanym w jego granicach obozowiskiem z okresu mezolitu (VIII tysiąclecie p.n.e.)
Fot. arch. Nadleśnictwa Zdrojowa Góra (2)

Niemniej wszystkich tych sytuacji można by uniknąć, gdyby pracownicy Lasów Państwowych planujący działania gospodarcze w podlegających im drzewostanach mieli wiedzę o znajdujących się tam zabytkach. Dysponują oni bowiem paletą możliwości, które obejmują choćby obowiązek pozostawienia co najmniej 5% powierzchni każdego zrębu nietkniętych – jako tzw. kępy ekologiczne. Można je zaplanować w taki sposób, by to w ich granicach znalazły się wymagające ochrony zabytki. Również odnowienia mogą być prowadzone w różny sposób – oprócz orki „głębokiej” stosuje się orkę bez pogłębiacza (ograniczoną do rozcięcia ściółki) czy punktowe przygotowanie gleby z sadzeniem ręcznym.

Do tego celu nie wystarczy jednak sporządzenie samej bazy danych o różnorodnych zabytkach. Aby zacząć funkcjonować, należało opracować system, wg którego będą zbierane informacje i staną się one częścią zapisu planu urządzania lasu dla każdego z nadleśnictw.

W związku z tym dyrektor RDLP w Pile powołał zespół zadaniowy. Jego celem było zaproponowanie metod oraz dokumentów służących do inwentaryzacji obiektów dziedzictwa kulturowego w podległych nadleśnictwach. W rezultacie opracowano sześciopunktowy schemat postępowania dla nadleśnictw przed rewizją pul:

1. Wystąpienie do właściwych urzędów konserwatorskich. Nadleśnictwo powinno sformułować pytanie o obiekty zabytkowe znajdujące się w ewidencji zabytków położone na gruntach nadleśnictwa.

2. Weryfikacja otrzymanych informacji. Po uzyskaniu odpowiedzi z urzędu konserwatorskiego należy przeprowadzić weryfikację wymienionych obiektów oraz wizję z udziałem służb terenowych.

3. Ankieta dla służb terenowych. Wypełnienie ankiety zawierającej posiadane informacje o obiektach dziedzictwa kulturowego.

4. Analiza numerycznego modelu terenu. Najkorzystniej byłoby, aby taką weryfikację przeprowadziła osoba o ugruntowanej wiedzy na ten temat.

5. Weryfikacja terenowa obiektów ujawnionych podczas analizy numerycznego modelu terenu. Taka weryfikacja musi się odbyć z udziałem pracowników terenowych.

6. Naniesienie powyższych prac inwentaryzacyjnych na warstwy mapy numerycznej z podziałem na:

• źródła pochodzenia informacji,
• wyniki weryfikacji prac terenowych,
• obiekty, które należy wprowadzić do ewidencji zabytków,
• zalecenia dotyczące postępowania gospodarczego na obiektach dziedzictwa kulturowego, a zwłaszcza na stanowiskach archeologicznych.

Ochrona leśnego zabytku – krok po kroku

Pozyskane w ten sposób informacje powinny znaleźć swoje miejsce w Programie ochrony przyrody dla nadleśnictwa. Dodatkowo zespół zaproponował uzupełnienie corocznego sprawozdania składanego przez nadleśnictwa o formach ochrony przyrody o informacje dotyczące nowo ujawnionych obiektów dziedzictwa kulturowego.

Bez wątpienia w wyniku przeprowadzonych prac inwentaryzacyjnych obiektów dziedzictwa kulturowego może się pojawić konieczność wprowadzenia pewnych ograniczeń w prowadzonych pracach gospodarczych lub konieczność ich modyfikacji. W tym celu zespół zaproponował, aby każdy z obiektów znajdujących się w Programie ochrony przyrody otrzymał odpowiedni status:

• bez działań gospodarczych w obrębie stanowiska,
• działania gospodarcze z ograniczeniami,
• działania gospodarcze bez ograniczeń.

W przypadku gdy obiekt otrzyma status pierwszy, pojawi się konieczność ograniczenia prac gospodarczych. Można ten warunek spełnić poprzez usytuowanie obiektu w kępie ekologicznej lub powstrzymanie się od działań gospodarczych w jednym lub kilku wydzieleniach w zależności od zasięgu stanowiska. Sytuacje takie będą sporadyczne.

W sytuacji gdy obiekt określi się statusem drugim, może zajść konieczność zastosowania pewnych modyfikacji w prowadzonych pracach gospodarczych. O ile w przypadku prac pozyskaniowych zastosowanie pozyskania maszynowego i nasiębiernej zrywki drewna powinno być wystarczające, o tyle w przypadku przygotowania gleby może zajść konieczność braku jej pogłębienia lub przygotowania punktowego (talerze). W przypadku prac odnowieniowych być może trzeba będzie zainicjować odnowienie naturalne. W wykonawstwie prac pielęgnacyjnych nie powinno być żadnych ograniczeń.

W ocenie zespołu proponowany sposób postępowania nie powinien przysporzyć pracownikom nadleśnictw dużych problemów. Pozwoli on na pewno na pełne wykorzystanie posiadanej wiedzy w celu ochrony obiektów dziedzictwa kulturowego.

Przedstawiony wyżej system został przyjęty przez dyrektora RDLP w Pile i przekazany podległym nadleśnictwom do realizacji. Zgodnie z nim inwentaryzację obiektów dziedzictwa kulturowego wykonano już w granicach Nadleśnictwa Okonek i rozpoczęto realizację w kolejnych.

Zgodnie z przepisami zabytki podlegają ochronie bez względu na stan zachowania. Zasada ta obowiązuje także na terenach administrowanych przez Lasy. Niemniej, żeby objąć je ochroną skuteczną, muszą one zostać odpowiednio zaewidencjonowane oraz wprowadzone do dokumentacji służącej do planowania zabiegów prowadzonych w ramach gospodarki leśnej. Jednym z rozwiązań może być zaprezentowany sposób, wypracowany w Nadleśnictwie Zdrojowa Góra, a obecnie realizowany na terenie całej dyrekcji pilskiej.

Jarosław Rola (Muzeum Okręgowe w Pile)

Adam Standio, Jarosław Szczepkowski (Nadleśnictwo Zdrojowa Góra)

data modyfikacji: 2019-07-12 12:54:33
Las Polski - aktualny numer
Polecamy